Van 31 augustus tot en met 6 september was ik op Vlieland. Ik verbleef in Studio Betzy en mijn hoofddoel voor die week was om naar het eiland te luisteren, met speciale aandacht voor de Kroon’s Polder. Niet alleen naar wat en wie ik hoor, maar ook naar hoe ik luister op het eiland. Het afgelopen jaar heb ik me verdiept in Deep Listening. Met die ervaring kwam ik naar Vlieland om onderzoek te doen.

Met mijn fieldrecordingmateriaal (fieldrecorder, hydrofoon, vleermuisdetector en bodemmicrofoons), mijn fluit, shrutibox, DIY-opnamestudio en tekenmaterialen stapte ik op de boot naar Vlieland. Daar begon het luisteren, en het luisteren naar het luisteren, meteen. Op het dek waaide het: hard! De wind is de hele week dat ik op Vlieland was niet gaan liggen. Later hoorde ik van imker Jan en zijn vrouw Elsje dat een windstille dag op Vlieland maar heel zelden voorkomt, en dat het dan heel vreemd voelt.

De wind was mijn vriend. Ik luisterde bijvoorbeeld naar de verschillende klanken die de wind in de bomen voortbrengt. Ook als fluitist, voor wie lucht de essentie van het instrument is, voelde ik een verwantschap met de wind, net als de spelers van de fanfare van Vlieland. Maar soms was de wind ook mijn vijand, vooral omdat field recordings maken bij harde wind een grote uitdaging is. Ook dat leidde echter tot creatieve oplossingen.

Ik heb een logboek bijgehouden waarin ik van dag tot dag mijn bezigheden en gedachten heb neergepend. Dat kun je hier lezen: (Link).

Deze luisterthema’s hielden mij bezig tijdens mijn week op Vlieland:

Luisteren naar de stem van de natuur

Ik was regelmatig te vinden in de Kroon’s Polder om te luisteren en op te nemen. Omdat ik daarvoor een windstille omgeving nodig had, deed ik dat vanuit de vogelkijkhut. De vogelgeluiden kwamen via de luikjes naar binnen. Als ik mijn ogen dichtdeed, werd ik niet afgeleid door het ongelofelijk mooie uitzicht en lukte het me nog beter om de geluiden in me op te nemen. Op het eiland was ik me steeds bewust van luisteren in de volle wind en luisteren in de luwte. Het luisteren in de volle wind is een denderende en constante sensatie voor je oren, ik merkte dat het gevoel en geluid veranderde, afhankelijk van de hoek waarop de wind je oren bespeeld: net als bij een fluit eigenlijk. Luisteren in de luwte is na lang in de wind te hebben geluisterd een heilzame ervaring: er is weer ruimte voor kleine subtiele geluiden, en je trommelvliezen krijgen ook letterlijk wat rust.

Op een middag ging ik langs bij vogelringer Henri, die ik tien jaar geleden leerde kennen toen ik tijdens ITGWO eens in huisje De Zwaluw logeerde. Hij verbleef daar ook, omdat hij als ringer werkt op de Vinkenbaan. Het was een onverwacht en fijn weerzien! In het huisje verbleven ook zijn collega-ringer Wim en collega Judith, die onderzoek doet naar nachtvlinders, ze nodigden me uit om te blijven eten. Ik leerde veel van hen: over vogels en generatiegewijs trekkende motjes, maar ook over trekkende vleermuizen die in grote aantallen sterven door windturbines, omdat het geluid ze aantrekt. En over de zeldzame doodshoofdvlinder, die een soort mondharmonica in zijn mond heeft waarmee hij bij het in- en uitademen een fluitend geluid kan maken.

Op een ochtend liep ik bij laagwater het Wad op. Ik wilde opnames maken met mijn hydrofoon en bodemmicrofoon, maar de wind gooide in eerste instantie roet in het eten. Het waaide zo hard dat ik vooral ‘cable noise’ binnenkreeg, die de subtiele geluiden van het Wad overstemde. Lichtelijk gefrustreerd snakte ik naar een stille opnamestudio. Toen bedacht ik ineens dat ik het Wad ook mee naar binnen kon nemen: ik had een emmer bij me. Ik schepte water, schelpen en wier in de emmer en nam die mee naar de keuken van Studio Betzy. Daar hing ik de hydrofoon in de emmer.

In deze stille ruimte wist ik niet wat ik hoorde: een soort spookachtige soundscape van het leven in het Wad. Ik heb lang in die stille keuken zitten luisteren naar het leven in dat emmertje, zonder precies te weten of te kunnen zien wie of wat het geluid maakte. Het was magisch.

Op de een-na-laatste ochtend stond ik op voordat de zon opkwam. Ik wilde naar het bos bij de vuurtoren, in de hoop vogels op te nemen. Het was stil: ik, de wind, een paar geiten en de mooiste zonsopgang ooit. Maar ik hoorde geen vogels, waarschijnlijk omdat het seizoen daarvoor al voorbij was. Wel hoorde ik in de verte de meeuwen van het Wad. Daarna ben ik naar de wind gaan luisteren en heb ik die opgenomen. Ik hoorde dat iedere boom of struik zijn eigen klank had wanneer de wind hem bespeelde, afhankelijk van de vorm en de grootte van de bladeren.

Op mijn laatste dag kwam ik imker Jan tegen in de tuin van het Tromphuys, toen hij bij zijn bijen langsging. Ik vroeg of ik honing kon kopen; dat kon bij hem thuis. Daar had hij ook bijenvolken die ik kon opnemen. De resonantie in de kasten is heel mooi. Blijkbaar klinkt de drone-toon die de vleugels van mannetjesbijen in de lente maken anders. Hopelijk kan ik die een andere keer opnemen, zodat ik de opnames kan vergelijken.

Luisteren naar de stilte

Iedere dag was de kerk aan het einde van de middag open voor een stilte-uur. Ik besloot er meerdere dagen naartoe te gaan om een uur lang in stilte te luisteren. De kerk wordt geopend door een vrijwilliger. Er is een pool van vrijwilligers die elkaar afwisselen en dit mooie moment mogelijk maken.

Op de eerste dag zat de vrijwilligster ook in stilte in de kerk. We waren met z’n tweeën. Dat ik niet alleen was, maakte een groot verschil: zij droeg de stilte op een bepaalde manier. Ik zat daar en voelde het nagonzen van de harde wind in mijn oren. Mijn oren waren moe van al dat geweld en deze stilte was heilzaam.

De ‘stilte’ was gevuld met subtiele geluiden: geluiden van buiten, zoals het geritsel van de wind in de bladeren en wat verre stemmen, vermengd met het geluid van mijn innerlijke wereld: mijn gedichtenstroom. In de kerk hoorde ik ook een vlieg rondvliegen. Hij zoemde heel hard en ik kon zijn geluid door de hele kerk volgen.

Ook op de daaropvolgende dagen hoorde ik de vlieg in de kerk. Hij werd een soort vriend. Een wonderlijk contrast: het grote, stille gebouw en de kleine, luide vlieg.

De tweede keer was er geen vrijwilliger in stilte aanwezig in de kerk. Ik realiseerde me dat dit een heel andere ervaring was. Er gaat een grote kracht uit van luisteren als gedeelde ervaring tussen mensen.

Luisteren naar het verleden

Omdat ik wat vooronderzoek had gedaan, was ik via een lijst met archeologische opgravingen te weten gekomen dat er op Vlieland een fluit was gevonden. Iets wat mij als fluitist natuurlijk mateloos interesseerde. Peter van het Tromphuys bracht me in contact met Michael, de vinder van deze fluit. Michael woont op Vlieland en heeft tijdens zijn zoektochten ontzettend veel dingen gevonden.

Het is (nog) onduidelijk hoe oud de fluit is. Hij is gemaakt van het tibia-bot van een geit of misschien een schaap en kan 1.500 jaar oud zijn, maar ook 500 jaar. De eerste fluiten werden gemaakt van botten. De fluit is bij laagwater op het Wad gevonden. Bijzonder is dat hij niet is afgemaakt: de vingergaten zijn niet volledig doorboord.

Ik ben bij Michael langs geweest om de mysterieuze vondst te bekijken en vast te houden. De fluit roept veel vragen bij me op. Hoe oud is hij nu echt? Wie heeft hem gemaakt? Waarom is hij nooit afgemaakt? Is hij op Vlieland gemaakt of aangespoeld? Hoe zou hij geklonken hebben als hij wel was afgemaakt? Speelden mensen samen op botfluiten, of was het een individuele aangelegenheid? Hoorde het maken en bespelen van zo’n fluit bij het beroep van herder? Trudy- de bijna buurvrouw van Michael- vertelde me de dramatische mythe van de dertiende eeuwse koningin Wanda, zou de fluit uit dezelfde tijd stammen?

De vondst inspireerde me om uit te zoeken of ik zelf een botfluit kan maken. Het bleek alleen niet eenvoudig om op Vlieland aan botten te komen, omdat er geen slager is. Dit project gaat daarom verder bij mij thuis in Amsterdam. Ondertussen ligt mijn vriezer vol met verse tibia-botten van geiten afkomstig van de biologische slager op de Noordermarkt. Het lijkt me interessant om een bespeelbare replica te maken van de botfluit van Vlieland. Ik onderzoek ook nog of moderne technieken, zoals het scannen en 3D-printen van de fluit, een interessante toevoeging aan dit onderzoek kunnen zijn.

De archeologische fluit leidde ook tot een andere vraag: hoe klonk het hier vroeger? Wat zijn de menselijke muzikale tradities op het eiland? (De mens is een diersoort met een ontzettend rijk scala aan geluiden.)

Twee van de menselijke muzikale tradities op het eiland hebben ook een sterke connectie met mijn eigen jeugd en de manier waarop ik muzikaal ben opgegroeid: de kerk en de fanfare. Ik ben opgegroeid in een Drents dorp, in een gereformeerd-vrijgemaakt gezin. We gingen twee keer per zondag naar de kerk. Het zingen met het kerkorgel is er bij mij met de paplepel ingegoten. Daarnaast heb ik fluit leren spelen op de muziekschool in het dorp en speelde ik bij het lokale harmonieorkest.

Peter bracht me in contact met Thea, die saxofoon speelt in de fanfare van Vlieland. Ik vroeg haar of er die week een concert was. Dat was niet het geval, maar ik was wel welkom om tijdens een repetitie te komen luisteren, onder leiding van hun geweldige dirigente Ria. Het was maar goed dat ik achter het orkest zat, want bij de eerste noten schoot ik al vol. Ze speelden het prachtige koraal Eventide, een stuk dat ik zelf vroeger vaak heb gespeeld tijdens de dodenherdenking op 4 mei. Ik genoot van het luisteren naar de muziek en van de verve waarmee Ria het orkest leidde. Daarnaast genoot ik van het sociale aspect van het orkest: mensen die na hun werk samenkomen om lucht door toeters te blazen.

Op zondagochtend bezocht ik de kerkdienst, iets wat ik in vele jaren niet meer had gedaan. Vanuit mijn gereformeerd-vrijgemaakte achtergrond was het een verademing om een vrouw, ds. Anne-Mieke van der Plaat, te horen preken met een open hart en een open blik op het geloof. Ik was daarnaast vooral bezig met het luisteren naar en analyseren van de klanken van het kerkorgel en de akoestiek van de kerk. Ik viel met mijn neus in de boter: er speelde een heel goede organist uit Assen, Wietze Meinardi. Hij speelde onder andere Passacaglia & Fuga van Cornelis de Wolf. Ik was onder de indruk van de dynamische verschillen in het orgel en het diepe lage register.

Tijdens de hele kerkdienst vroeg ik me af waar mijn vriend de vlieg zich verstopt had en wat hij vond van de klank van het kerkorgel, die de hele kerk vulde.

Composities en grafische partituren

Geïnspireerd door de klanken van het eiland heb ik tijdens mijn week in Studio Betzy een begin gemaakt met een aantal muzikale composities: onder andere een Psalm voor Vlieland, een koraal voor blazers, een jig geïnspireerd op het geluid van een meeuw in de Kroon’s Polder en een stuk geïnspireerd op de geluiden van het Wad.

De stukken zijn nog lang niet af en ik hoop ze binnenkort verder te kunnen ontwikkelen. Ik heb ze gemaakt met de klanken van het kerkorgel en de fanfare in mijn achterhoofd en ingespeeld op de fluit en op een soort mini-orgeltje (shrutibox) dat ik in mijn koffer had meegenomen. De volgende stap is om mijn field recordings in de stukken te verwerken. 

Daarnaast heb ik grafische partituren gemaakt op basis van mijn field recordings. Ik maakte deze op een groot waterspeeldoek, dat je eindeloos opnieuw kunt gebruiken. De partituren vervagen in ongeveer een uur. Daardoor verandert de partituur steeds, totdat deze uiteindelijk helemaal is verdwenen.

Ik ben heel nieuwsgierig naar hoe het zou zijn om deze partituren aan een groep blazers, zoals de fanfare (of een groepje daaruit), te geven en hun interpretatie te horen. Ook ben ik benieuwd hoe ze op het kerkorgel zouden klinken.

Vol inspiratie keerde ik terug naar de vaste wal. In Amsterdam ga ik verder met leren hoe je fluiten van geitenbotten maakt. Ik hoop binnenkort op Vlieland verder te werken aan mijn muzikale composities.

Ik wil iedereen die ik op Vlieland heb gesproken bedanken voor jullie tijd, jullie verhalen en jullie inspiratie!